Çekirdek Örtüşüm Ağı
Bir cümlede gerekçe, olasılık, olumsuzluk, nicelik ve sonuç gibi birden çok işlev birlikte bulunduğunda bunları tek etikete zorlamadan hangi çekirdeklerin gerçekten aynı önerme alanında birleştiğini nasıl gösterebiliriz?
\operatorname{ÇÖA}=\left(V_{\mathrm{çekirdek}},E_{\mathrm{birlikte}},E_{\mathrm{önerme}},E_{\mathrm{kapsam}}\right)
ÇÖA = (V_çekirdek, E_birlikte, E_önerme, E_kapsam)
Yöntem: Her çekirdek ayrı bir düğüm olarak tutulur; aynı cümlede görünme, aynı önermeciğe bağlanma ve aynı kapsamı paylaşma üç ayrı kenar türü üretir. Canlı ağ yalnız birlikte görünmeyi, insan denetimli katman ise önerme bağını doğrular.
Beklenen sonuç: Türkçe akıl yürütmenin çoğu zaman tek bir bağlayıcıdan değil, olasılık ile olumsuzluk veya koşul ile sonuç gibi örtüşen işlevlerden kurulduğunu görünür kılar; güçlü fakat yanıltıcı yüzey birliktelikleri ayrıca işaretlenir.
Sınır: Aynı cümlede bulunmak aynı çıkarım adımına bağlanmak değildir. Uzun akademik cümleler çok sayıda göstergeyi farklı önermeciklerde taşıyabilir; bu yüzden canlı ağ kesin mantıksal ilişki ağı olarak okunamaz.
GöstergeAçık sözcük veya ek
ÖnermecikYüklem ve kapsam sınırı
ÖrtüşümBirlikte etkin çekirdekler
Denetimİnsan tanığı ve karşı örnek
Önerme-Kanıt-Sonuç Grafı
Bir metindeki gözlem, gerekçe, varsayım ve sonuç parçalarını yönleriyle koruyup hangi sonucun hangi öncüle dayandığını, hangi adımın yalnız yazar iddiası olduğunu ve nerede kanıt boşluğu bulunduğunu nasıl izleyebiliriz?
\operatorname{ÖKSG}=\left(P\cup K,E_{\mathrm{gerekçe}}\cup E_{\mathrm{sonuç}}\cup E_{\mathrm{karşıtlık}},w\right)
ÖKSG = (P ∪ K, E_gerekçe ∪ E_sonuç ∪ E_karşıtlık, w)
Yöntem: Yüklemler önermecik düğümlerine, kaynak ve ölçüm ifadeleri kanıt düğümlerine dönüştürülür. Açık bağlayıcılar yönlü kenar adayı verir; gönderim, zaman ve kiplik çözümlemesi kenarın yönünü ve güvenini yeniden kalibre eder.
Beklenen sonuç: Tek bir uzun cümlede gizlenen çok adımlı yapıyı çözer; kullanıcı öncülden sonuca giden yolu, yol üzerindeki olumsuzluk ve olasılık düğümlerini ve kanıtı bulunmayan sıçramaları ayrı ayrı görebilir.
Sınır: Metindeki yönlü bağ, önermenin dünya hakkında doğru olduğunu kanıtlamaz. Grafik söylemsel sunumu çözümler; dış gerçeklik, yöntem kalitesi ve kaynak güvenilirliği için ayrı doğrulama gerekir.
ÖncülAçık veya örtük önerme
KanıtGözlem, veri veya kaynak
İlişkiGerekçe, koşul veya karşıtlık
SonuçKiplik dereceli yeni önerme
03FSM ile çapraz denetimli
Morfolojik Akıl Yürütme İzi
Koşul, gereklilik, olumsuzluk, kişi ve kanıt kaynağı gibi bilgiler Türkçede sözcüğün içinde taşındığında token veya yalnız lema düzeyinde kaybolan çıkarım bilgisini nasıl koruyabiliriz?
\operatorname{MAİ}(x)=\langle\mathrm{lema},\mathrm{ek}_1,\ldots,\mathrm{ek}_n,\mathrm{kip},\mathrm{olumsuzluk},\mathrm{kişi},\mathrm{görünüş},\mathrm{güven}\rangle
MAİ(x) = ⟨lema, ek₁…ekₙ, kip, olumsuzluk, kişi, görünüş, güven⟩
Yöntem: Yüzey biçimi leması, doğru ek dizisi, morfotaktik yol, kiplik, kişi, olumsuzluk ve eylem görünüşüyle birlikte kaydedilir. Sonlu durumlu çözümleyici ile bağlamsal model uyuşmadığında iki aday da saklanır.
Beklenen sonuç: “Gelmesi gerekmiyor” ile “gelmemesi gerekiyor” gibi yüzeyde yakın fakat kapsam bakımından farklı yapıları ayırır; koşul ve kanıtsallık işaretlerinin bağımsız sözcük bulunmadığında da izlenmesini sağlar.
Sınır: Ek biçimi tek başına işlev değildir. -mIş zaman, görünüş, aktarım veya çıkarımsal yorumla ilişkilendirilebilir; -sA da farklı cümle türlerinde bulunabilir. Bağlam ve insan denetimi olmadan kesin etiket verilmez.
YüzeyÇekimli Türkçe biçim
FSMEk sırası ve aday yollar
KapsamKiplik ve olumsuzluk
İzÖnerme grafına bağlı kayıt
04İnsan etiketli alt kümede ölçülür
Kapsam ve Doğal Çıkarım Merdiveni
Olumsuzluk, nicelikleyici, odak ve seçenekleme ifadeleri bir önermenin geçerlilik alanını değiştirdiğinde yüzey benzerliğine dayanan yanlış gerektirimleri hangi kademeli denetimle engelleyebiliriz?
\operatorname{KDM}=\operatorname{scope}(\neg,Q,\mathrm{odak})\to\{\sqsubseteq,\perp,\#\}
KDM = scope(¬, Q, odak) → {⊑, ⊥, #}
Yöntem: Önce olumsuzluk ve nicelik düğümleri bağlandıkları yüklemle eşleştirilir; ardından her, bazı, hiçbir ve yalnızca gibi ifadeler doğal mantık ilişkilerine dönüştürülür. Her adım karşı örnekle sınanır.
Beklenen sonuç: Bir önermenin ötekini gerektirdiği, onunla çeliştiği veya hakkında karar vermediği durumları ayrıştırır; özellikle “bazı” ile “bütün” ve “zorunda değil” ile “yapmamak zorunda” ayrımlarını korur.
Sınır: Doğal mantık dünya bilgisinin tamamını kapsamaz. Sözcük anlamı, özel alan bilgisi veya edimsel sezdirim gerektiğinde biçimsel kapsam doğru olsa bile nihai ilişki belirsiz kalabilir.
Kapsam ağacıOlumsuzluk ve nicelik
Yerine koymaDaha dar veya geniş ifade
İlişkiGerektirim, çelişki, nötr
Karşı örnekKuralın bozulduğu kullanım
05Açıklama sadakati denetimi
Karşı-Olgusal Dayanak Testi
Bir modelin verdiği sonucun gerçekten gösterdiği gerekçeye dayanıp dayanmadığını, yalnız akıcı bir açıklama üretip üretmediğini ve hangi kanıt parçasına aşırı bağımlı olduğunu nasıl sınayabiliriz?
\operatorname{KDT}(c_i)=\left|P(y\mid C)-P(y\mid C\setminus c_i)\right|-\left|P(y\mid C)-P(y\mid C\setminus u)\right|
KDT(cᵢ) = |P(y|C) − P(y|C\cᵢ)| − |P(y|C) − P(y|C\u)|
Yöntem: Gerekçe adımı silinir, karşıtıyla değiştirilir veya kapsamı kaydırılır; sonucun olasılık değişimi ölçülür. Aynı işlem ilgisiz kontrol parçalarında yinelenir ve etkiler karşılaştırılır.
Beklenen sonuç: Sonucu gerçekten taşıyan adımlar ile açıklamada bulunup karara etkisi olmayan süsleyici adımları ayırır. Türkçe ek veya bağlayıcı değişiminin model kararını beklenen yönde etkileyip etkilemediği görünür olur.
Sınır: Bir parçayı silmek cümlenin dil bilgisini bozabilir ve ölçülen değişim akıl yürütmeden değil bozukluktan kaynaklanabilir. Karşı-olgusal örnekler Türkçeye uygun biçimde yeniden çekimlenmeli ve insan tarafından denetlenmelidir.
Asıl zincirKanıt ve sonuç
MüdahaleSilme veya karşıta çevirme
Olasılık farkıKararın duyarlılığı
SadakatAdımın gerçek katkısı
06Kanıtsallık ve kiplik ayrımlı
Kanıt Kaynağı Kalibratörü
Bir önermenin aktarım, gözlem, çıkarım veya varsayım biçiminde sunulmasıyla konuşurun güven derecesini birbirine karıştırmadan kaynak türünü ve epistemik tutumu nasıl ayrı puanlayabiliriz?
\operatorname{KKK}(p)=\langle\operatorname{kaynak}(p),\operatorname{tutum}(p),\operatorname{kapsam}(p),\operatorname{alıntı}(p)\rangle
KKK(p) = ⟨kaynak(p), tutum(p), kapsam(p), alıntı(p)⟩
Yöntem: Kanıt kaynağına ilişkin ek ve sözcükler bir eksende, olasılık ve kesinlik ifadeleri başka eksende kodlanır. Kaynak cümlesi, alıntı sınırı ve raporlama eylemi ayrıca denetlenir.
Beklenen sonuç: Dolaylı aktarımı otomatik olarak güvensiz, doğrudan ifadeyi otomatik olarak doğru saymaz. Türkçedeki -mIş, “anlaşılan”, “görünüşe göre” ve olasılık işaretlerini açıklanabilir bir matris üzerinde gösterir.
Sınır: Kanıtsallık yorumu metin türüne ve konuşma durumuna duyarlıdır. Yazılı derlem, tonlama ve ortak fiziksel bağlamı içermez; eklerin işlevi yalnız yüzey biçiminden kesinleştirilemez.
Kaynak iziGözlem, aktarım, çıkarım
TutumOlasılık ve kesinlik
KapsamHangi önerme etkileniyor
MatrisAyrı fakat ilişkili puanlar
07Türkçe edimsel çıkarım deneyi
Sezdirim Geri Alma Sınavı
“Bazıları geldi” gibi ifadelerden olağan bağlamda çıkarılan fakat mantıksal olarak zorunlu olmayan sonuçları gerçek gerektirimden nasıl ayırabilir ve Türkçedeki farklı ifade çeşitlerine genellemeyi nasıl sınayabiliriz?
\operatorname{SGA}(p,q)=\begin{cases}\text{sezdirim adayı},&\operatorname{doğal}(p\land\neg q)\\\text{gerektirim adayı},&\text{aksi durumda}\end{cases}
SGA(p,q) = doğal(p ∧ ¬q) ? Sezdirim / gerektirim adayı
Yöntem: Aday sonuca onu açıkça geri alan fakat ilk cümleyle çelişmeyen bir devam eklenir. Devam doğal kalıyorsa sonuç sezdirim adayı, öncülü mantıksal olarak bozuyorsa gerektirim veya çelişki adayı sayılır.
Beklenen sonuç: Türkçe NLI sistemlerinin söyleneni, zorunlu sonucu ve iletişimsel beklentiyi ayrı sınıflarda tutmasını sağlar; yalnız sık kalıp ezberleyen modellerin görülmemiş ifadelerdeki zayıflığını görünür kılar.
Sınır: Doğallık yargısı bağlama ve konuşur beklentisine göre değişebilir. Tek bir otomatik dil modeli hakem olarak kullanılamaz; farklı ana dili konuşurlarıyla insan değerlendirmesi gerekir.
ÖncülSöylenen içerik
Aday sonuçGerektirim veya sezdirim
Geri almaSonucun açıkça kaldırılması
KararZorunlu veya geri alınabilir
Akıl Yürütme Direnç Profili
Bir çekirdeğin görünürlüğü yeni veri akışında yalnız belirli bir kaynak grubunun yığılmasından mı doğuyor, yoksa farklı akış dilimlerinde ve kaynak türlerinde kararlı biçimde sürüyor mu?
\operatorname{AYD}(k)=100\left[1-\min\!\left(1,\frac{\sigma(r_k)}{\mu(r_k)}\right)\right]
AYD(k) = 100 · [1 − min(1, σ(rₖ)/μ(rₖ))]
Yöntem: En yeni pencere dört eşit sıra dilimine ayrılır; her çekirdeğin oranı dilimler ve kaynak grupları için hesaplanır. Değişim katsayısı kararlılık puanına çevrilir, kaynak entropisi ayrı tutulur.
Beklenen sonuç: Tek bir toplu sayının arkasındaki akış oynaklığını gösterir. Aynı oranı taşıyan iki çekirdekten biri bütün dilimlerde kararlı, öteki yalnız son yüklemede yoğunlaşmışsa bu fark kullanıcıya açıkça sunulur.
Sınır: Akış dilimleri takvim dönemi değildir ve kaynakların yayın tarihini temsil etmez. Yüksek direnç de dengeli alan temsili anlamına gelmez; alan, tür ve kaynak dağılımı ayrıca incelenmelidir.
PencereEn yeni 120.000 cümle
Dört dilimEşit eklenme aralıkları
DeğişkenlikOrtalama ve standart sapma
Direnç0-100 kararlılık puanı
09Çok boyutlu ölçme tasarımı
Türkçe Akıl Yürütme Değerlendirme Izgarası
Tek bir doğru-yanlış puanının Türkçedeki olumsuzluk kapsamı, ek çeşitliliği, sezdirim, koşul ve kanıt sadakati gibi farklı hata türlerini gizlemesini nasıl önleyebiliriz?
\operatorname{TADI}=\langle D_{\mathrm{dilbilgisi}},D_{\mathrm{NLI}},D_{\mathrm{zincir}},D_{\mathrm{karşı\text{-}olgu}},D_{\mathrm{sadakat}}\rangle
TADI = ⟨D_dilbilgisi, D_NLI, D_zincir, D_karşı-olgu, D_sadakat⟩
Yöntem: Testler dil bilgisel asgari çift, doğal çıkarım, çok adımlı kanıt, karşı-olgusal müdahale ve kaynak sadakati katmanlarına ayrılır. Her katman Türkçe özgün örneklerle ve biçim çeşitliliğiyle dengelenir.
Beklenen sonuç: Bir modelin yüksek genel başarıya rağmen hangi Türkçe yapıda sistemli hata yaptığını gösterir. Çeviri etkisi, alan sızıntısı ve kalıp ezberi ayrı hata raporlarına dönüştürülür.
Sınır: Ölçüt kümesi gerçek kullanımın tamamını kapsamaz ve zamanla ezberlenebilir. Yeni sürümler gizli karşı örnekler, yeni kaynaklar ve insan uzlaşma ölçüleriyle düzenli olarak yenilenmelidir.
Dil bilgisiEk, sıra ve kapsam
ÇıkarımGerektirim ve çelişki
ZincirÇok adımlı kanıt
SadakatKarşı-olgusal denetim