Türkçede Sözdizimsel Esneklik

GTS Hesaplamalı Türkçe Dil Bilgisi bölümü

Bölüm 06 · Sürüm 1.0

Türkçede Sözdizimsel Esneklik

Türkçe, durum ekleri ve yüklem üzerindeki kişi-zaman bilgisi sayesinde bazı ögeleri farklı konumlarda kullanabilir; fakat bu olanak her ögenin her yere aynı anlam ve aynı doğallıkla taşınabildiği anlamına gelmez. Bu bölüm cümleyi beş göreli konum dilimine ayırıyor, çekimli yüklem adayını yönsel merkez olarak kullanıyor, öbek içindeki komşulukları ayrıca sınayıp kaynak grupları arasındaki dayanıklılığı ölçüyor. Sonuçta tek bir “serbest dil” etiketi yerine, nerede hareketlilik, nerede güçlü sıra tercihi ve nerede çözümleme belirsizliği bulunduğunu gösteren çok katmanlı bir Türkçe görünümü sunuluyor.

31.07.2026 15:44 TSİ 16 nötr tanık Canlı ve önbelleksiz ölçüm
Açıklama sözcüğü
10.600
Çözümleyici model
10
Nötr tanık
16
Grafik ve şema
9
Soru ve yanıt
18
Doğrulanmış kaynak
18

Bağımsız üretim kanıtı

Bölüm özgünlük skoru

80.6/100

Yüksek

Cümle tekilliği
100.0/100
281/281 editoryal cümle yalnız bu bölümde
Bölümler arası uzaklık
64.4/100
En yakın bölüm: Türkçede Bilgi Paketleme
Yapısal tekillik
61.2/100
Editoryal cümle kuruluşundaki çeşitlilik
Üretim izi bütünlüğü
80.0/100
SHA-256 7fac4c3f2008… · 5354 editoryal sözcük
Bu skor nasıl hesaplandı?

Puan; bölümün sistem içi üretim ve sürüm izini, diğer dil bilgisi bölümlerinden metinsel uzaklığını, bölüm içi cümle tekilliğini ve anlatım yapısının çeşitliliğini birleştirir. Canlı derlem tanıkları ölçüme katılmaz. Evrensel intihal kanıtı değildir.

Toplam skor, her bölümün editoryal sözcük sayısıyla ağırlıklandırılır.

  • En yakın başka dil bilgisi bölümünden metinsel uzaklık %64.
  • 281 editoryal cümlenin 281 tanesi yalnız bu bölümde yer alıyor.
  • Canlı derlem tanıkları, sayaçlar, kaynak metinleri ve URL'ler özgünlük metin karmasına katılmadı.
  • Yayımlanan metnin SHA-256 üretim izi 7fac4c3f2008… olarak kaydedildi.
  • Kavramsal dayanakların tamamı doğrulanmış kaynak kaydına bağlıdır.
  • Türkiye saatli editoryal güncelleme kaydı doğrulandı.
  • İçerik sürümü 1.0 üretim kaydında yer alıyor.

gts-grammar-originality-v1.0-20260731

Canlı görünüm

Türkçenin güncel sıra hareketliliği

En yeni 120.000 uygun cümle derlemden okunuyor.

İndeks dil bilgisel serbestlik yüzdesi değildir; konum, yüklem yönü, kaynak dayanıklılığı ve açık belirsizlik birlikte değerlendirilir.

Toplam cümle
112.700.849
Toplam sözcük
937.508.447
Canlı pencere
120.000
SEİ
Hesaplanıyor
Morfoloji kapsamı
Hesaplanıyor
Tek yüklemli alt küme
Hesaplanıyor

Ölçekli yaklaşım

Esneklik, kuralsızlık değil kısıtlar içinde hareket alanıdır

Canlı Sözdizimsel Esneklik İndeksi, son 120.000 uygun cümlede morfolojiyle eşleşen yüzey terimlerinin kullanım dağılımını ölçen betimleyici bir araştırma aracıdır. Derlemin her cümlesi insan denetimli bağımlılık ağacı taşımadığı için durum işaretli yapılar öge adayı, durum işaretsiz ad ve zamirler ise işlevi belirsiz yalın aday olarak yayımlanır. İndeks bir dizilişin dil bilgisel, anlamsal olarak eşdeğer, bağlama uygun ya da konuşma dilinde doğal olduğunu tek başına söylemez; yazılı kullanım eğilimini, yönsel hareketliliği ve veri dayanıklılığını birlikte görünür kılar.

Cümle5–40 yüzey terimli korumalı bağlam
MorfolojiDurum ve sözcük türü ipuçları
KonumBeş göreli bölge
YüklemÖnce–sonra yön dengesi
KaynakTürler arası dayanıklılık
YorumPuan, güven ve sınırlılık

Sözdizimsel esneklik kuralsızlık değildir

Türkçe için sıkça kullanılan “serbest sözcük dizilişi” sözü, ögelerin rastgele sıralandığı izlenimini verebilir. Oysa durum ekleri, yüklem uyumu, öbek içi baş-bağımlı ilişkileri, bilgi yapısı, vurgu ve söylemde verilmişlik olası dizilişleri aynı anda sınırlar. Bir belirtili nesne yüklemin önünde, daha erken bir konu konumunda veya belirli bir artalan işleviyle yüklem sonrasında görülebilir; bu konumlar aynı önermesel çekirdeği korusa bile aynı odak ve söylem etkisini üretmez. Bu nedenle esneklik, seçenek sayısı kadar seçeneklerin hangi koşullarda kullanıldığıyla ilgilidir.

Bölüm, “Türkçe esnektir” biçimindeki tek değerli yargının yerine katmanlı bir betimleme kurar. Cümle boyunca yayılma yüksek olabilirken yüklemin iki yanına geçme oranı düşük kalabilir; bir öge cümlenin ilk dörtte birlik alanında farklı noktalara taşınırken yine de sürekli yüklem önünde bulunabilir. Öbek düzeyinde sıfat ile adın veya tamlayan ile iyelik işaretli başın yönü, tümce düzeyindeki öge sırasından daha güçlü bir tercih gösterebilir. Böylece hareketlilik ile yerel katılık aynı veri içinde birlikte görülebilir.

Bir dizilişin seyrek olması onun yanlış olduğunu, sık olması da her bağlamda uygun olduğunu göstermez. Derlem kullanımı olanakların gerçekleşmiş bölümünü gösterir; konuşma dilindeki tonlama, onarım, duraksama ve bağlama özgü karşıtlıkların tamamını kaydetmez. GTS bu yüzden oranları betimleyici eğilim olarak yayımlar, insan dil bilgisini bir sıklık eşiğine indirgemez ve yüksek indeks değerini sınırsız üretim izni gibi yorumlamaz.

Durum işaretleme ile sıra birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar

Türkçede yükleme, yönelme, bulunma, çıkma ve araç durumu gibi işaretler bir ad öbeğinin olası işlevi hakkında güçlü ipucu verir. Bu biçimbilgisel zenginlik, özne ve nesnenin yalnız konuma bakılarak ayrıldığı dillere göre daha geniş bir sıra alanı açabilir. Bununla birlikte durum eki tek başına yönetim ilişkisini tamamlamaz. Yükleme durumu taşıyan bir birim yan cümlenin, fiilimsinin veya alıntı içindeki başka bir yüklemin ögesi olabilir; yüzeyde en yakın çekimli eylemle bağ kurduğu varsayımı her zaman doğru değildir.

Canlı çözümlemede bu nedenle önce morfoloji kullanılır, sonra konum ölçülür. Yükleme işaretli birim “belirtili nesne adayı”, yönelme işaretli birim “yönelme tümleci adayı” adıyla yayımlanır. Yalın ad veya zamir ise özne, belirtisiz nesne, yüklem adı, seslenme ya da başka bir ad öbeği parçası olabileceğinden kesin özne sayılmaz. Bu adlandırma, nicel kapsama biraz ihtiyat ekler; fakat yanlış kesinlik üretmekten daha güvenilir bir bilimsel tercihtir.

Türkçenin eklemeli yapısı sıra değişimini anlamsızlaştırmaz. Ögenin yükleme yakınlığı, yüklem öncesindeki odak alanı, cümle başındaki konu alanı ve yüklem sonrasındaki artalan alanı söylem yorumunu etkileyebilir. Aynı durum ekini taşıyan iki kullanımın farklı konumları, farklı bilgi yapısı görevleri üstlenebilir. İndeks bu görevleri doğrudan etiketlemese de konum örüntülerini görünür kılar ve ayrıntılı söylem incelemesi için sınanabilir adaylar üretir.

Ölçüm birimi sözcük değil, morfoloji koşullu kullanım olayıdır

Bir lemanın cümlenin farklı noktalarında görünmesi tek başına sözdizimsel esneklik kanıtı değildir. Aynı lema ad, eylem veya kalıplaşmış öbek parçası olabilir; çekimli biçimler farklı işlevler taşıyabilir. GTS her yüzey terimini en güncel morfoloji ipucuyla eşleştirir, cümledeki sıra numarasını cümle uzunluğuna böler ve birimi yüzde yirmilik beş göreli konum diliminden birine yerleştirir. Böylece on sözcüklü ve otuz sözcüklü cümlelerdeki konumlar ortak bir ölçeğe taşınır.

Yüzey terimleri ile lema dizileri her cümlede bire bir uzunlukta olmayabilir. Noktalama, kısaltma, sayı, yabancı parça veya çözümleme eksikliği bu iki dizinin ayrışmasına yol açabilir. Sistem bu yüzden yüzey ve lema dizilerini konum temelinde zorla eşleştirmez; konumu yüzey terimlerinden, sözcük türü ile çekim bilgisini yüzey anahtarlı morfoloji tablosundan alır. Bu karar, yanlış bir zip eşleştirmesinin bütün cümle boyunca konumları kaydırmasını önler.

Canlı kartta morfoloji kapsam oranı ayrıca yayımlanır. Eşleşmeyen yüzeyler indeksin rol dağılımına katılmaz ve bu kayıp görünmez kılınmaz. Kaynak çeşitliliği, örnek sayısı ve tek çekimli yüklem bulunan cümle sayısı güven göstergeleri olarak sunulur. Böylece kullanıcı yalnız puanı değil, puanın hangi veri koşullarında üretildiğini de okuyabilir.

Dil bilgisi bölümü kaynak gösterimi

Türkçede Sözdizimsel Esneklik