Morfolojik Aile ve Türetim Ağı

Amaç

Türkçe sözcüklerin morfolojik (biçimbirimsel) akrabalıklarını, türetim ailelerini, çekim/yapım eklerinin üretkenliğini ve eklerin Türkçede hangi dizilişlerle birleştiğini Derlem (T-BDLD) üzerinden incelemek.

Ne İşe Yarar?

• Aile Arama: Bir sözcük veya kök girerek o kökten türetilmiş tüm sözcükleri ağaç görselleştirmesiyle görürsünüz (ör. yaz → yazar, yazı, yazılı, yazgı). Kaynak filtresi ile GTS / Yeni Sözcük / Yalnız Derlem üyelerini ayrı görebilirsiniz.
• Yapım Ek Üretkenliği: Türkçede en çok hangi yapım eklerinin kullanıldığını, hangilerinin GTS sözlüğüne yansıdığını, hangilerinin yalnızca Derlem (T-BDLD) içinde görüldüğünü gösterir.
• Çekim Ekleri: Çekim eklerinin kategoriye göre (Ad Durum, İyelik, Çoğul, Zaman, Kişi, Kip, Fiilimsi, Diğer) dağılımını; her etiket için ek biçimleri ve örnek sözcükleri gösterir. Grafik + tablo + arama kutusu + kaynak filtresi.
• Morfotaktik: Söz türü-yapı, çekim etiketi dizisi, ek yüzeyi dizisi, yapım örüntüsü ve fiil çatısı dizilişlerini kaynak filtresiyle aranabilir listeler hâlinde gösterir. Bu sekme, eklerin tek tek sıklığından çok birlikte hangi sırayla görüldüğünü anlamaya yarar.
• Morfolojik Komşuluk: Bir sözcüğün ebeveyn (türediği kök), kardeş (aynı kökten türemiş) ve çocuk (bundan türemiş) sözcüklerini listeler. Ayrıca sorgulanan sözcüğün çekim eki dökümü de altta gösterilir (hangi çekim eklerini ne kadar aldığı).
• Çekimli Sözcük: Çekimli bir yüzey biçimi (kitaplarımızdan) aratınca hangi lemaya (kök/kitap) bağlı olduğunu, hangi çekim eklerini aldığını (çoğul+iyelik+ayrılma), POS etiketini ve Derlem (T-BDLD) içindeki sıklığını gösterir.
• Sorunlu Türetimler: Ünlü uyumu uymayan veya görünür kökü olmayan (hayalet kök) türetimleri tespit eder.

Terimler

• Türetim Ailesi: Aynı kökten türemiş sözcükler kümesi (göz, gözlük, gözcü, gözetlemek).
• Ek Zinciri: Bir sözcüğün köküne sırasıyla eklenen ekler (kitap+lık+lar+ımız).
• Morfotaktik: Eklerin ve dilbilgisel işlevlerin Türkçede hangi sırayla birleşebildiğini gösteren diziliş düzeni.
• Örüntü: Derlem (T-BDLD) içinde tekrar eden ek, etiket veya söz türü-yapı dizilişi.
• Geçiş: Bir örüntünün toplam kullanım sayısı.
• Farklı Sözcük: Aynı örüntünün kaç ayrı lemma üzerinde görüldüğü.
• Yüzey Biçim: Metinde görünen gerçek çekimli biçim (kitaplarımızdan gibi).
• Lemma: Çekimli ya da türemiş biçimin sözlük/maddebaşı karşılığı.
• Yapım Eki: Sözcük türeten ek (-lık, -cı, -lı).
• Çekim Eki: Sözcüğe dilbilgisel rol kazandıran ek (-lar, -ı, -den).
• Fiil Çatısı: Ettirgen (-tır), edilgen (-ıl), dönüşlü (-ın), işteş (-iş) ekleri.
• Üretkenlik: Bir ekin kaç farklı sözcük türettiği (tip sayısı).
• GTS: Gelişmiş Türkçe Sözlük (veritabanı).
• Derlem (T-BDLD): Türkçe Bağlama Duyarlı Lematizasyon Derlemi.
• Yeni Sözcük (YS): Derlem (T-BDLD) içinde bulunan ama GTS'de olmayan sözcük adayı.
• Yalnız Derlem: Derlem (T-BDLD) içinde geçen ama ne GTS'de madde başı ne de yeni sözcük adayı olarak işaretlenmemiş lemmalar.

Morfotaktik Sekmesi Nasıl Okunur?

• Söz Türü ve Yapı: ad → çekimli, fiil → çekimli gibi temel söz türü/yapı birleşimlerini gösterir.
• Tür + Çekim Dizisi: Söz türü ile çekim işlevini birlikte verir; örneğin ad | belirtme durum eki ya da fiil | şimdiki zaman.
• Çekim Etiketi Dizisi: Bir biçimde görülen dilbilgisel işlevlerin sıralı etiketlerini gösterir; örneğin çokluk + iyelik + durum birleşimleri.
• Ek Yüzeyi Dizisi: Eklerin metinde görünen biçimlerini ardıllanma sırasıyla ve + işaretiyle gösterir; örneğin -lar + -ımız + -dan, -tır + -dı.
• Yapım Örüntüleri: Türetim yapan eklerin hangi biçimlerle ve hangi örneklerde görüldüğünü gösterir.
• Fiil Çatısı Örüntüleri: Ettirgen, edilgen, dönüşlü veya işteş dizilişleri izlemek için kullanılır.

Morfotaktik Tablosundaki Sütunlar

• Örüntü: İncelenen morfotaktik dizilişin adı; ek yüzeyi dizilerinde ardışık ekler + işaretiyle okunur.
• Geçiş: Bu dizilişin Derlem (T-BDLD) içindeki toplam kullanım sayısı.
• Farklı Sözcük: Örüntünün kaç ayrı lemma üzerinde üretkenleştiği.
• Ekler: Örüntünün içinde en sık görülen tekil ek yüzeyleri; ardıllanmanın kendisi Örüntü sütununda görünür.
• Yüzey Örnekleri: Derlem (T-BDLD) içinde gerçekten geçen biçimler; tıklanınca çekimli sözcük aramasına gider.
• Lemma Örnekleri: Örüntünün bağlı olduğu maddebaşı biçimler; tıklanınca morfolojik komşuluk görünümüne gider.
• Tür/Yapı: Örüntünün hangi söz türü ve yapı etiketlerinde yoğunlaştığını gösterir.

Kaynak Filtresi (Aile Arama, Komşuluk, Çekim Ekleri ve Morfotaktik sekmelerinde)

• Tümü: Derlem (T-BDLD) içindeki tüm sözcükleri dahil eder.
• Yalnız GTS: Sadece GTS sözlükte madde olan sözcükleri gösterir (kırmızı rozetli).
• Yalnız Yeni Sözcükler: Sadece yeni sözcük adayı olarak işaretlenenleri gösterir (yeşil rozetli).
• Yalnız Derlem: GTS'de olmayan ve yeni sözcük adayı olmayan (henüz sınıflandırılmamış) Derlem (T-BDLD) sözcüklerini gösterir (mavi rozetli).

Kullanım İpuçları

• Aile Arama'da sözcük yazıp Enter'a basın; ağacı keşfedin, "GTS" ve "Derlem" rozetlerini karşılaştırın. Kaynak filtresi ile yalnız GTS veya yalnız YS üyelerini görebilirsiniz.
• Yapım Ek Üretkenliği tablosunda "Yeni Sözcük" sütunu yüksek olan ekler aktif/üretken eklerdir.
• Çekim Ekleri sekmesinde arama kutusuna etiket adı (belirtme, tamlayan) veya ek biçimi (lar, ıyor) yazarak hızlı filtreleyin.
• Morfotaktik sekmesinde çekimli, belirtme, -lar, fiil, edilgen gibi terimlerle örüntü arayabilirsiniz. Sıklığı yüksek ama farklı sözcük sayısı düşük örüntüler kalıplaşmaya; farklı sözcük sayısı yüksek örüntüler üretkenliğe işaret eder.
• Morfolojik Komşuluk'ta sözcük arayınca altında "çekim eki dökümü" paneli görünür — o sözcük hangi çekim eklerini nasıl dağılımla alıyor öğrenirsiniz.
• Sorunlu Türetimler sekmesi lematizasyon hatalarını bulmak için kullanılır.