Dil tipolojisi, dilleri tek tek betimlemekle yetinmeyip farklı dillerdeki yapısal seçenekleri karşılaştırır. Bir dilde özne, nesne ve eylemin olağan sırası; dil bilgisel ilişkilerin eklerle mi, bağımsız sözcüklerle mi gösterildiği; ses karşıtlıklarının veya ad sınıflarının nasıl düzenlendiği gibi özellikler ortak değişkenlere dönüştürülür. Amaç dilleri gelişmişlik sırasına koymak veya her dili tek bir genel tipe hapsetmek değildir. Aynı dil bir özelliği bakımından bir kümeye, başka özelliği bakımından farklı bir kümeye girebilir; yapı kullanım bağlamına göre değişebilir. Güvenilir karşılaştırma, her özellik için işlevsel ve biçimsel ölçütleri açıklar, dil örneklemini akrabalık ve coğrafya bakımından dengeler, eksik veriyi yokluk gibi kodlamaz. Böylece dünya dillerinde nelerin mümkün olduğu kadar hangi özelliklerin hangi koşullarda birlikte görülme eğilimi taşıdığı da araştırılabilir.
Tipolojik karşılaştırmanın karar zinciri
- Özellik Karşılaştırılabilir işlev ve biçim ölçütü
- Örneklem Akrabalık ve coğrafya dengesi
- Kodlama Kaynak kanıtından açık özellik değerine geçiş
- Dağılım Değerlerin ve birlikte oluşların ölçülmesi
- Açıklama İşlev, tarih, temas ve örneklem etkisi
Karşılaştırma birimi ve özellik tanımı
Tipolojik araştırma, farklı dil geleneklerinde başka adlarla betimlenmiş yapıları ortak bir soruya göre karşılaştırır. Karşılaştırma birimi bazen belirli bir biçim değil, olumsuzluk, soru, çoğulluk veya katılımcı rollerini gösterme gibi işlev olabilir. Aynı işlev bir dilde ek, başka bir dilde bağımsız sözcük, sözcük sırası veya ses özelliğiyle kurulabilir. Yalnız benzer terimlere bakmak bu çeşitliliği kaçırır. Tersine biçimsel olarak benzeyen iki yapı farklı görevler taşıyabilir. Değişken tanımı, hangi örneğin hangi değere neden kodlandığını başka araştırmacının sınayabileceği açıklıkta olmalıdır.
Bir dilin tek bir değeri her bağlamda aynı ölçüde kullanması gerekmez. Temel sözcük sırası farklı cümle türlerinde değişebilir, adların bir bölümü başka çoğul davranışı gösterebilir veya konuşma dili yazı dilinden ayrılabilir. Kodlama çoğunluk örüntüsünü, koşullu dağılımı ya da birden çok değeri gösterecek biçimde tasarlanabilir. “Karma” etiketi ayrıntıyı gizleyen son çare olmamalıdır; hangi alt sistemlerin farklılaştığı açıklanır. Veri yetersizse bilinmiyor değeri kullanılır. Kaynakta örnek bulunmaması, dilde yapının olanaksız olduğuna ilişkin doğrudan kanıt sayılmaz.
Dil örneklemi ve temsil sorunu
Dünya dillerinin tamamı aynı ayrıntıda belgelenmediği için tipolojik çalışmalar örneklem kurar. Çok sayıda dili rastgele toplamak, yakın akraba ve iyi belgelenmiş birkaç ailenin sonuçları belirlemesini engellemez. Bir özellik ortak atadan miras kaldığı için akraba dillerde tekrarlanabilir; coğrafi temas komşu diller arasında benzerlik yaratabilir. Örneklem, dil aileleri ve bölgeler arasındaki bağımlılığı azaltacak biçimde katmanlandırılır. Araştırma sorusu nadir bir yapının varlığını belgelemekse geniş kapsama, özellikler arası ilişkiyi sınamaksa daha dengeli ve ayrıntılı kodlanmış bir örnekleme ihtiyaç duyabilir.
Temsil yalnız dil sayısıyla ölçülmez. Büyük konuşur nüfusuna sahip standart diller hakkında çok kaynak bulunurken küçük veya yeterince belgelenmemiş dillerin verisi sınırlı olabilir. Bu dilleri dışlamak yapısal çeşitliliği olduğundan dar gösterir; zayıf kaynaktan kesin kodlama yapmak da hata üretir. Dil toplulukları ve betimleyici araştırmacılarla iş birliği, veri kaynağının doğru adlandırılması ve erişim koşullarının gözetilmesi önemlidir. İşaret dilleri ayrı bir insan iletişimi sınıfı olarak dışarıda bırakılmaz; görsel-uzamsal araçta ortaya çıkan yapılar, konuşma diline göre kurulmuş kategorilerin sınırlarını sınamaya yardımcı olur.
Söz dizimsel özellikler ve sıra eğilimleri
Söz dizimsel tipoloji özne, nesne ve eylemin sırası, ad ile niteleyicinin konumu, ilgeçlerin yönü, yan cümlelerin kuruluşu ve dil bilgisel ilişkilerin işaretlenmesi gibi özellikleri karşılaştırır. “Temel sıra” en sık, en az işaretli veya bilgi yapısı bakımından nötr düzen anlamına gelebilir; araştırma hangi ölçütü kullandığını belirtir. Bazı dillerde durum ekleri ve söylem koşulları sıra değişikliğine geniş alan tanır. Türkçenin özne-nesne-yüklem eğilimi, her cümlede zorunlu tek sıra olarak yorumlanmamalıdır. Gerçek kullanım dağılımı, dil bilgisel olanak ile metin içindeki tercih arasındaki farkı gösterir.
Özelliklerin birlikte görülmesine ilişkin genellemeler mutlak veya olasılıksal olabilir. Eylem ile nesnenin sırası, ilgeçlerin konumu ve ad öbeği içindeki düzen arasında yaygın ilişkiler gözlenebilir; yine de karşı örnek diller bulunabilir. Birlikte oluş işleme kolaylığı, tarihsel kaynak, ortak işlev veya temas gibi farklı nedenlerle açıklanabilir. Haritadaki ilişki tek başına nedensel mekanizmayı seçmez. Bağımsız değişkenler, akrabalık ve coğrafi yakınlık istatistiksel olarak denetlenir; genellemenin hangi diller ve yapı tanımları için geçerli olduğu belirtilir. Tipoloji karşı örneği kuramdan dışlamak yerine kuramın kapsamını sınayan değerli veri sayar.
Biçim bilgisel ve ses bilgisel tipoloji
Biçim bilgisel tipoloji, sözcüklerin dil bilgisel bilgiyi kaç parçayla ve hangi birleşme yollarıyla taşıdığını inceler. Yalıtkan, eklemeli, kaynaşmalı gibi adlar yararlı eğilimleri özetleyebilir, fakat bütün dili değişmez tek tipe yerleştirmez. Aynı dilin ad ve eylem sistemi farklı yoğunlukta biçim bilgisi gösterebilir; bir ek birden çok işlevi kaynaştırırken başka ekler açıkça ayrılabilir. Türkçe güçlü eklemeli özellikler taşır, ancak ses değişmeleri, kalıplaşmış biçimler ve düzensiz sınırlı örüntüler de bulunur. Tip etiketi ayrıntılı betimlemenin yerine değil, belirli ölçüler üzerindeki karşılaştırmanın özeti olarak kullanılır.
Ses bilgisel tipoloji ünlü ve ünsüz dizgelerinin büyüklüğü, ses özelliklerinin karşıtlıkta kullanımı, hece yapısı, ton, vurgu ve uyum gibi düzenleri karşılaştırır. Ses envanteri yalnız yazıdaki harflerden çıkarılmaz; aynı simgenin farklı dildeki değeri ve seslerin bağlama bağlı değişkeleri göz önüne alınır. Envanter sayısı kadar karşıtlıkların sistem içindeki örgütlenmesi de önemlidir. Belgeleme kalitesi düşükse özellikle ince ses ayrımları kaçabilir. Dünya ölçeğindeki veri tabanları geniş örüntüleri gösterir, ancak her veri noktası için kullanılan dil betimlemesine dönmek ve kodlamanın güncel araştırmayla uyumunu denetlemek gerekir.
Dil evrenselleri, tarih ve coğrafya
Dil evrenseli bütün dillerde bulunan özellik veya bir özellik varsa diğerinin bulunma eğilimi gibi koşullu genelleme biçiminde kurulabilir. Mutlak iddialar tek bir güvenilir karşı örnekle yeniden değerlendirilir; istatistiksel eğilimler ise örneklem ve kodlama belirsizliğiyle birlikte ölçülür. “Evrensel” sözü zorunlu olarak doğuştan gelen tek bir nedeni göstermez. İnsan algısı ve üretimi, iletişim gereksinimleri, öğrenilebilirlik, tarihsel değişme yolları ve ortak maddi çevre benzer sonuçlara katkıda bulunabilir. Açıklama düzeyi veriden ayrı tutulur; dağılımı göstermek mekanizmayı kanıtlamanın ilk adımıdır.
Tipolojik benzerlik soy bağı, dil teması veya bağımsız gelişmeden doğabilir. Akraba diller ortak özellikleri önceki dilden devralabilir; komşu ama akraba olmayan diller uzun temas sonucunda yapısal özellikler paylaşabilir. Alan tipolojisi bu coğrafi kümelenmeleri araştırır. Tarihsel bilgi olmadan yalnız bugünkü haritaya bakmak yön ve kaynak hakkında kesin sonuç vermez. Tipoloji ile tarihsel dil bilimi bu nedenle tamamlayıcıdır: Biri geniş çeşitlilik ve birlikte oluşları, diğeri belirli değişme zincirlerini açıklar. İyi çalışma aile, bölge ve özellik etkilerini aynı modelde değerlendirir, belirsiz tarihsel ilişkileri kesin sınıflandırma gibi sunmaz.
Yapısal veri tabanları, derlem ve GTS
WALS gibi yapısal veri tabanları çok sayıda dil için ses, dil bilgisi ve söz varlığı özelliklerini ortak kodlarla sunar; geniş coğrafi ve yapısal soruların keşfini kolaylaştırır. Her değer belirli kaynaklardan çıkarıldığı için kullanıcı genel haritanın yanında ilgili bölümün tanımını ve dil kaynağını incelemelidir. Sürümler arasında kodlama düzeltilebilir. Derlemler ise bir dildeki yapının hangi sıklık ve bağlamlarda kullanıldığını gösterir; referans dil bilgisi yapının olasılığını, derlem tercih dağılımını açıklar. Bu veri türleri birbirinin yerine geçmez. Tipolojik karşılaştırmada benzer kapsam ve türde derlem kurmak ayrıca büyük bir yöntem sorunudur.
GTS tek bir Türkçe derlemi ve sözlük sistemi olduğundan dünya dilleri tipolojisi veri tabanı değildir. Buna karşılık Türkçenin tipolojik özelliklerine ilişkin iddiaları gerçek kullanım dağılımıyla sınamak, örneğin söz sırası ve ekli biçimlerin türlere göre değişimini görmek için kanıt sağlar. “Dil tipolojisi”, “dilbilimsel tipoloji” ve “karşılaştırmalı dil bilimi” canlı sorguları kavramların T-BDLD'deki görünürlüğünü sunar. Otomatik lemma ve değerlik sonuçları doğrudan tipolojik kod olarak kullanılmaz; cümle bağlamları ve dil bilgisel işlevler elle doğrulanır. Ansiklopedi maddesi karşılaştırma yöntemini kalıcı biçimde açıklar, canlı veriler ise Türkçe kullanım örneklerini güncel tutar.
Doğrulanmış kaynakça
- Uzun, Gülsün Leylâ (2022). “Dil Bilimi”. TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. Kaynağı aç
- Dryer, Matthew S. ve Martin Haspelmath (ed.) (2013). WALS Online, sürüm 2020.4. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Kaynağı aç
- Brown, Keith ve Jim Miller (2013). The Cambridge Dictionary of Linguistics. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/CBO9781139049412. Kaynağı aç