İki dillilik, iki dili her konuda aynı ölçüde ve kusursuz konuşma durumu değildir. Bir kişi aile içinde bir dili, eğitim veya işte başka bir dili kullanabilir; okuma, yazma, anlama ve konuşma becerileri her dilde farklı gelişebilir. Diller çocuklukta birlikte edinilebileceği gibi biri daha sonra öğrenilebilir; kullanım yoğunluğu yaşam boyunca değişebilir. Bu nedenle araştırma kişiyi tek bir etiketle sınıflandırmak yerine hangi dili ne zaman, kimlerle ve hangi görevlerde kullandığını gösteren bir profil kurar. Toplumsal iki dillilik ise bir bölgede veya kurumda dillerin hangi işlevlere dağıldığını ve kuşaklar arasında nasıl aktarıldığını inceler. Bireysel yeterlik ile toplumsal konum birbirine bağlıdır fakat aynı değildir. Alan, iki dilli kullanımı tek dillilikten sapma olarak değil, birden çok dil kaynağının iletişim gereksinimine göre düzenlendiği yaygın bir insan deneyimi olarak ele alır.
İki dilli kullanım profilinin boyutları
- Edinim Dillerle karşılaşma yaşı ve öğrenme yolu
- Beceri Anlama, konuşma, okuma ve yazma profili
- Alan Aile, eğitim, iş ve kamusal kullanım
- Sıklık Güncel girdi, üretim ve dil ağı
- Etkileşim Aktarım, seçim ve dil değiştirme
Tanım, yeterlik ve kullanım profilleri
İki dilliliği tanımlamak için kullanılan eşik araştırma amacına göre değişir. Dil işlemleme deneyinde gündelik kullanım sıklığı, eğitim araştırmasında okuma-yazma becerisi, toplum çalışmasında kuşaklar arası aktarım önem kazanabilir. Yalnız “iki dilli misiniz?” sorusuna verilen yanıt yeterli değildir; öz değerlendirme kullanım alanı ve toplumsal beklentiden etkilenir. Standart test de bütün dil repertuvarını ölçmeyebilir. Araştırmacı tanıma hangi ölçütle kimlerin katıldığını açıklar ve farklı tanımların sonuçları nasıl değiştirebileceğini gösterir.
Dengeli iki dillilik, dillerin belirli becerilerde yakın düzeyde kullanılmasını anlatabilir, fakat gündelik yaşamda tam eşitlik seyrektir. Bir kişi ev içi anlatılarda bir dilde, mesleki terimlerde ötekinde daha güçlü olabilir. Baskınlık sabit özellik değildir; taşınma, okul, iş, aile ve medya kullanımıyla değişebilir. Alıcı iki dillilikte anlama üretimden ileri olabilir. Miras dili konuşuru dili aile çevresinde edinip resmî eğitimini başka dilde sürdürebilir. Bu profiller eksiklik sıralaması değil, farklı deneyim ve işlev dağılımlarının betimlenmesidir.
Edinim yolları ve yaşam boyu değişim
Eş zamanlı edinimde çocuk erken dönemde iki dilin girdisiyle karşılaşır; ardışık edinimde ikinci dil ilk dilin belirli ölçüde kurulmasından sonra devreye girer. Bu ayrım kesin bir yaş çizgisine indirgenmez. Girdinin miktarı kadar çeşitliliği, etkileşim niteliği ve dili kullanmaya duyulan gerçek gereksinim gelişimi etkiler. Çocuk başlangıçta diller arasında biçim aktarabilir veya aynı kavram için bir dilde sözcük bilirken ötekinde bilmeyebilir. Bu durum dilleri ayıramadığı anlamına gelmez; deneyim dağılımını yansıtır.
Dil gelişimi yaşamın sonunda tamamlanıp değişmeden kalan bir süreç değildir. Yeni eğitim alanı söz varlığını genişletebilir, kullanılmayan dilde erişim yavaşlayabilir ve yeniden yoğun kullanım kaybı tersine çevirebilir. Dil körelmesi bütün bilginin silinmesi değil, azalan kullanım sonucunda bazı biçimlere erişimin veya belirli alanlardaki çeşitliliğin değişmesidir. Yaşlanma, göç ve meslek değişimi dil dengesini etkileyebilir. Uzunlamasına araştırma aynı kişiyi zaman içinde izleyerek grup farklarının gelişim sanılmasını önler; yaşam olayları ölçüm sonuçlarıyla birlikte kaydedilir.
Zihinsel işlemleme ve diller arası etkileşim
İki dilli konuşur bir dili kullanırken öteki dilin bütün bilgisi kapanmaz. Ses veya yazı bakımından benzer sözcükler, ortak anlamlar ve yakın yapılar erken işlemleme aşamalarında birden çok adayı etkinleştirebilir. Bağlam, konuşur ve görev uygun adayın seçilmesini sağlar. Kolaylaştırma ile karışma aynı deneyde farklı koşullarda görülebilir. Diller arası aktarım yalnız hata kaynağı değildir; önceki dil bilgisi yeni dildeki benzer yapının öğrenilmesini hızlandırabilir. Etkinin yönü dillerin benzerliği, yeterlik ve kullanım sıklığıyla değişir.
Dil seçimi, konuşurun muhatap ve konuya göre uygun dili etkin tutmasını gerektirir. Bazı çalışmalar bu düzeni genel bilişsel denetimle ilişkilendirir; ancak bütün iki dillilerin her yürütücü işlev görevinde üstün olacağı sonucu desteklenmez. Deney görevi, yaş, eğitim, kullanım yoğunluğu ve örneklem büyüklüğü sonucu değiştirebilir. Beyin görüntüleme veya tepki süresi farkı tek başına gündelik işlevsel üstünlük anlamına gelmez. Sağlam yorum, önceden belirlenen varsayımı, etki büyüklüğünü ve yinelenebilirliği raporlar; olumlu veya olumsuz tek yönlü genellemeden kaçınır.
Dil değiştirme, ödünçleme ve karma kullanım
Konuşur aynı etkileşim içinde diller arasında geçiş yapabilir. Bu seçim konu değişimi, alıntı, vurgu, muhatap, kimliklenen ilişki veya belirli kavramın bir dilde daha erişilebilir olmasıyla bağlantılı olabilir. Dil değiştirme rastgele sözcük karıştırma değildir; dillerin yapılarına ve topluluğun kullanım örüntülerine uyan düzenlilikler gösterir. Tek bir yabancı kökenli sözcüğün kullanılması her zaman geçiş sayılmaz. Sözcük alıcı dilin ses ve ek sistemine yerleşmişse ödünçleme olarak değerlendirilebilir. Sınır durumları kullanım yaygınlığı ve biçimsel bütünleşmeyle incelenir.
Yazıya geçirilmiş konuşmada hangi parçanın hangi dile ait olduğunu etiketlemek sanıldığından güçtür. Özel ad, ortak kökenli biçim ve toplulukta yerleşmiş alıntı tek etikete direnebilir. Otomatik dil tanıma kısa dizilerde ve benzer diller arasında hata yapar. Kodlama şeması belirsiz ve ortak biçimler için ayrı değer sunmalı, araştırmacı kararı sonradan gözden geçirilebilir tutmalıdır. Karma kullanımı yalnız standart yazı kurallarına göre düzeltmek, araştırılan olguyu siler. Sözlük ve eğitim amacıyla normalleştirilmiş sürüm hazırlansa bile özgün yüzey biçimi korunur.
Toplumsal kullanım alanları ve aktarım
Toplumda iki dilin bulunması, bütün bireylerin aynı biçimde iki dilli olduğu anlamına gelmez. Diller aile, okul, iş, medya ve resmî hizmetler arasında farklı dağılabilir. Alan dağılımı sözcük dağarcığını ve hangi dilde hangi türün rahat üretildiğini etkiler. Kuşaklar arası aktarım ev içindeki kullanım kadar çocukların dili akranlarıyla kullanma olanağına da bağlıdır. Bir dil yalnız törensel veya sembolik alanda kalırken başka dil gündelik işlevleri üstlenebilir. Değişim tek tek aile tercihlerinden daha geniş eğitim ve iletişim çevresiyle birlikte anlaşılır.
Eğitim programı öğrencinin bildiği dilleri görünmez saymak yerine yeni bilgiyle bağlantı kuracak kaynak olarak değerlendirebilir. Bununla birlikte hangi dilin ne zaman kullanılacağı öğretim hedefi ve öğrenci profiline göre tasarlanır; tek bir model her okula aktarılmaz. Değerlendirme yalnız eğitim dilindeki sınırlı üretime bakarsa öğrencinin kavramsal bilgisini düşük ölçebilir. Uygun destek ve ayrı beceri ölçümleri dil bilgisiyle alan bilgisini ayırmaya yardım eder. Araştırmacı topluluk adlarını ve dil tercihlerini kendi varsayımıyla değil, katılımcıların kullandığı terimlerle belgeler.
Ölçüm, iki dilli derlemler ve GTS
İki dillilik araştırmasında dil geçmişi anketi, sözcük görevi, anlatı, konuşma kaydı, okuma ölçümü ve günlük kullanım günlüğü farklı boyutları gösterir. Tek bir test genel yeterlik adı altında bütün becerileri temsil etmez. Testlerin diller arasında doğrudan çevrilmesi güçlük ve kültürel uygunluğu eşitlemeyebilir. Sonuçlar her dil için ayrı, beceri ve alan kırılımıyla raporlanır. İki dilli derlem konuşur geçmişi, muhatap, dil etiketi ve geçiş konumlarını taşıdığında kullanım örüntülerini incelemeyi sağlar; gizlilik nedeniyle kişisel ayrıntılar en aza indirilir.
T-BDLD'de “iki dillilik”, “çok dillilik”, “iki dilli” ve “dil teması” sorguları kavramın akademik ve genel kullanımdaki dağılımını canlı biçimde gösterir. Derlem esas olarak Türkçe metinlerden oluştuğu için başka dillerdeki yeterliği ölçmez; Türkçe söylemde iki dilliliğin nasıl adlandırıldığını ve hangi bağlamlarla ilişkilendirildiğini gösterir. Yabancı dil parçalarını gürültü diye topluca silmek gerçek karma kullanımı kaybettirebilir, fakat OCR bozukluğu veya kaynakça dizisi de dil geçişi sanılmamalıdır. Kaynak türü, cümle bütünlüğü ve çevre bağlamı birlikte incelenerek iki olgu ayrılır.
Doğrulanmış kaynakça
- De Houwer, Annick ve Lourdes Ortega (ed.) (2018). The Cambridge Handbook of Bilingualism. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/9781316831922. Kaynağı aç
- Spivey, Michael, Ken McRae ve Marc Joanisse (ed.) (2012). The Cambridge Handbook of Psycholinguistics. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/CBO9781139029377. Kaynağı aç
- Clark, Eve V. (2024). First Language Acquisition. 4. baskı. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/9781009294485. Kaynağı aç
- Coulmas, Florian (2013). Sociolinguistics: The Study of Speakers' Choices. 2. baskı. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/CBO9781139794732. Kaynağı aç