Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Toplam soru
96
Maddebaşı
45
Anlam / tanım
51
Yeni madde sorusu
41
İncelenen madde
61
Bu sayfa nasıl hazırlanır?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Canlı kanıt, denetimli açıklama

Soru ve açıklayıcı yanıt editoryal olarak yayımlanır; geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü sayfa açıldığında ClickHouse üzerinden yeniden okunur. Bağlamlar kamuya açık kalite süzgecinden geçen örneklerle sınırlıdır. Sayılar dil bilgisel kural değil, derlemde gözlenen eğilimdir.

Tümü Maddebaşları Anlamlar / Tanımlar Yeni Eklenen Sözcükler

24 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Anlam / Tanım Gönderme
sabah

Sabah” maddesinde zaman dilimi tanımı varken “→ sabah ezanı” biçiminde ikinci bir gönderme neden bulunur?

Çünkü bazı bağlamlarda yalın biçim, zaman dilimini değil eksiltilmiş bir dinî adlandırmayı karşılar ve kullanıcı tam öbeğe yönlendirilir.

İncelenen GTS tanımı
→ sabah ezanı
Aynı yüzey biçim farklı söz dizimsel yapılarda farklı kavramları çağırabilir. Günün bir bölümünü anlatan kullanım bağımsız ve doğrudan tanımlanır. Buna karşılık belirli bağlamlarda “sabah” sözü, “sabah ezanı” tamlamasının eksiltilmiş karşılığı olarak kullanılır. Sözlük bu kullanımın varlığını yok saymaz, ancak kavramın asıl adlandırması tam öbekte bulunduğu için yeni bir açıklamayı yinelemek yerine hedef maddeye gönderme yapar.
Canlı geçiş
235209
Milyon başına
166.293
Tanıklı cümle
134829
Belge yayılımı
20190

Bağlam

Örneğin; sabah ezanı, saba makamında okunurken, öğle ezanında hicaz, uşşak veya hüzzam makamlarından biri tercih edilir.
Sabah ezanı okunurken uyanıldığı söylenerek, güneş doğmadan kalkıldığı belirtilmiştir.

İlgili sözlük aramaları

sabah ezanı sabah namazı
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama bağımsız zaman anlamı ile eksiltilmiş tamlama kullanımının aynı madde içindeki ayrımını kapsar.

Sınırlılık: Göndermenin seçilmesi cümledeki bağlama bağlıdır; yalın biçimin her geçişi dinî adlandırma olarak yorumlanamaz.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç
Maddebaşı Köken
kalem

Kalem” maddesindeki köken bilgisi bugünkü anlamların tümünün kaynak dilde aynen bulunduğunu mu gösterir?

Hayır. Köken etiketi sözcüğün tarihsel kaynak biçimini gösterir; Türkçede gelişen yeni anlamlar ve mecazlar ayrıca Türkçe kullanım tarihi içinde değerlendirilir.

Bir maddebaşının Arapça kökenli olması, sözlükte sıralanan her anlamın Arapçadan değişmeden aktarıldığı sonucunu doğurmaz. Ödünçlenen biçim Türkçede yazı aracı anlamından büro, hesap öğesi, yazar, aşı çubuğu veya kozmetik araç gibi yeni adlandırmalara genişleyebilir. Köken alanı biçimin tarihsel kaynağını, anlam sıraları ise Türkçedeki kullanım düzenini açıklar. Bu iki bilgi birlikte okunmalı, fakat birbirinin yerine geçirilmemelidir.
Canlı geçiş
156853
Milyon başına
110.8952
Tanıklı cümle
94419
Belge yayılımı
12457

Bağlam

Yazılarını daktiloyla yazıp yeşil tükenmez kalemle düzelttiğini ve kendinden ve hayatından memnun olmadığını biliyorum.

İlgili sözlük aramaları

yazı yazar
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt GTS köken alanı ile Türkçede belgelenen anlam genişlemeleri arasındaki sözlükbilimsel ayrımı kapsar.

Sınırlılık: Ayrıntılı etimolojik aktarım zinciri tarihsel metin ve uzman kaynak incelemesi gerektirir; kısa köken etiketi tek başına bu zinciri vermez.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç
Maddebaşı Sözcük yaşam eğrisi
kalem

Kalem” sözcüğünün yaşam eğrisi dil tarihini mi, T-BDLD içindeki görünürlüğünü mü gösterir?

Grafik doğrudan dil tarihini değil, eldeki kaynakların derleme giriş dönemleri boyunca sözcüğün görünürlüğünü, yayılımını ve değişim yönünü gösterir.

Yaşam eğrisi her dönemdeki tanıklı cümleleri, geçişleri ve kaynak gruplarını karşılaştırarak ilk görünüm, son görünüm, tepe dönem ve eğilim gibi göstergeler üretir. Bu, bir sözcüğün Türkçede ilk kez o tarihte doğduğu anlamına gelmez; T-BDLD’ye alınan ve tarihlenebilen metinlerde hangi yoğunlukta temsil edildiğini anlatır. Derlem büyüdükçe geçmiş dönemlere yeni belgeler eklenebileceği için eğri de yeniden hesaplanır ve daha dengeli hâle gelir.
Canlı geçiş
156853
Milyon başına
110.8952
Tanıklı cümle
94419
Belge yayılımı
12457
Yaşam eğrisi: 2025–2026-07 · yükselen

Bağlam

Doğrudan yatırımlar ise 223 milyon dolar giriş ile geçen yılın altında olurken, bunun alt kalemi olan yabancı gayrimenkul alımı ise 514 milyon dolar düzeyine geriledi.
Yazılarını daktiloyla yazıp yeşil tükenmez kalemle düzelttiğini ve kendinden ve hayatından memnun olmadığını biliyorum.

İlgili sözlük aramaları

yazı
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama dönemsel geçiş, cümle ve kaynak yayılımına dayalı canlı yaşam eğrisi göstergelerini kapsar.

Sınırlılık: Derleme giriş ayı ile metnin özgün yayımlanma tarihi her kayıtta aynı değildir; grafik bu ayrımı açıkça belirttiği ölçüde yorumlanmalıdır.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç
Maddebaşı Alan ve tür yayılımı
kalem

Kalem” için baskın bir alan etiketi görülmesi sözcüğün yalnız o alana ait olduğu anlamına gelir mi?

Hayır. Baskın etiket, incelenen derlem kesitinde göreli yoğunluğu gösterir; geniş alan ve tür yayılımı genel dildeki çok yönlü kullanımı ayrıca ortaya koyar.

Alan ve tür çözümlemesi, ham geçiş sayısını doğrudan uzmanlık etiketi saymaz. Farklı alanlardaki dağılım, ayırt edicilik, belge çeşitliliği ve güven kapıları birlikte değerlendirilir. Çok anlamlı ve genel kullanımlı bir sözcük belirli bir dönemde şiir, eğitim veya büro metinlerinde yoğunlaşabilir; bu, öteki alanlardaki kullanımlarını geçersiz kılmaz. Bu nedenle karttaki baskın alan, sözlük anlamını sınırlayan normatif bir etiket değil, canlı derlemdeki göreli yayılımın özetidir.
Canlı geçiş
156853
Milyon başına
110.8952
Tanıklı cümle
94419
Belge yayılımı
12457

Bağlam

Mevduat kaleminin şubat ayındaki girişle beraber son 12 aylık dönemde 27 milyar dolar ile finansmana en yüksek katkı veren kalem olması da çarpıcı bir sonuç.
Yazılarını daktiloyla yazıp yeşil tükenmez kalemle düzelttiğini ve kendinden ve hayatından memnun olmadığını biliyorum.

İlgili sözlük aramaları

yazı araç
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama canlı alan ve tür dağılımını, bağlam çeşitliliğini ve güven temelli etiketleme yaklaşımını kapsar.

Sınırlılık: Derleme yeni kaynaklar eklendikçe dağılım değişebilir; düşük belgeli alanlar için küçük farklar kesin uzmanlık göstergesi sayılmaz.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç