Anlam / Tanım
Anlam ayrımı
yüzey
Bir metnin veya sorunun “yüzeyi” denildiğinde fiziksel dış bölüm anlamından hangi özellik korunur, hangi özellik değişir?
İlk karşılaşılan dış katman olma ilişkisi korunur; maddi bir cismin sınırı yerine henüz derindeki neden ve anlamları göstermeyen ilk görünüş anlatılır.
İncelenen GTS tanımı
Bir olayın, metnin veya sorunun ilk bakışta görülen; altta yatan nedenleri, ilişkileri ve daha derin anlam katmanlarını henüz açığa çıkarmayan bölümü.
Fiziksel yüzey bir nesnenin dışarıyla temas eden bölümüdür ve gözlemci önce bu bölüme ulaşır. Mecaz kullanımda olayın görünen belirtileri, metnin açık anlamı veya sorunun ilk bakıştaki biçimi aynı erişim sırasını taşır. Buna karşılık uzamsal ve maddi sınır ortadan kalkar; yüzey ile derinlik yorum düzeyleri hâline gelir. Tanımdaki ilk bakışta görülme ve altta yatan ilişkileri henüz açmama özellikleri bu soyut anlamı sıradan fiziksel yüzeyden ayırır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt fiziksel dış katmandan görünür anlam ve sorun düzeyine uzanan mecaz köprüsünü açıklar.
Sınırlılık: Her “yüzey” geçen cümle mecaz değildir; nesne, malzeme ve ölçü çevresi fiziksel anlamı gösterebilir.
“Sıçramanın” veya “sıçraması” gibi çekimli biçimlerin aynı lemaya bağlanması, cümlenin bedensel hareket mi yoksa hızlı gelişme mi anlattığını belirlemeye yeter mi?
Hayır. Lematizasyon çekimli yüzey biçimlerini sözlük maddesinde birleştirir; gerçek anlam seçimi için yakın sözcükler, özne, yüklem ve alan bilgisi ayrıca değerlendirilir.
İyelik ve durum ekleri sözcüğün cümledeki görevini değiştirir, fakat çoğu zaman temel sözlükbirimi değiştirmez. Bu nedenle teknolojik sıçramanın ve sporcunun sıçraması biçimleri aynı lemaya bağlanabilir. Buna karşılık iki kullanımın anlamı aynı değildir: biri kısa süredeki belirgin gelişmeyi, öteki fiziksel hareketi anlatır. Bağlama duyarlı çözümleme, lemayı bulma işlemiyle anlam ayrımını birbirine karıştırmadan çevredeki göstergelerden yararlanmalıdır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama çekimli biçimlerin tek lemada toplanması ile çok anlamlı kullanımın bağlamdan ayrılması arasındaki ilişkiyi kapsar.
Sınırlılık: Yüzey biçimi ve ek dizisi tek başına anlam etiketi vermez; kısa veya bozuk cümlelerde güven düzeyi düşebilir.
Anlam / Tanım
Anlam ayrımı
GTS'ye yeni eklenen
ozon deliği
Ozon deliği tanımındaki “delik” sözü neden atmosferde bütünüyle boş bir alan bulunduğu biçiminde anlaşılmamalıdır?
Çünkü kavram gazın tamamen yok olduğu bir boşluğu değil, stratosferdeki koruyucu katmanın belirli bölgelerde ve dönemlerde olağan düzeyin çok altına inmesini anlatır.
İncelenen GTS tanımı
Stratosferdeki koruyucu gaz katmanının özellikle kutup bölgeleri üzerinde mevsimsel olarak çok inceldiği ve zararlı morötesi ışınların yeryüzüne daha fazla ulaşmasına yol açtığı geniş alan.
Gündelik dilde delik, katı bir yüzeyde açılmış boşluğu düşündürür. Atmosfer teriminde ise sınırları maddeyle çevrili fiziksel bir oyuk yoktur; ölçülen ozon miktarı geniş bir bölgede ileri derecede azalır. Bu azalma morötesi ışınımın daha büyük bölümünün alt katmanlara ulaşmasına yol açtığı için çevresel sonuç taşır. Tanım “çok incelme” ve “geniş alan” özelliklerini kullanarak mecazlaşmış adlandırmayı bilimsel süreçle ilişkilendirir ve yanlış boşluk yorumunu önler.
Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme
Bağlam
Öyle ki, bugün bu zayıflama ozon deliği olarak adlandırılıyor.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama çevre bilimi terimindeki mecazlaşmış bileşen ile ölçülen atmosfer olgusu arasındaki farkı kapsar.
Sınırlılık: Tanım günlük ölçüm değerini veya deliğin belirli yıldaki büyüklüğünü vermez; bunlar gözlemsel verilerle güncellenir.
Maddebaşı
Çekimli biçimler
çocuk
Çocuk maddesinin canlı yüzey biçimleri arasında çocuğun ve çocukları gibi değişmiş gövdelerin bulunması neden ayrı maddebaşları gerektirmez?
Bu biçimler çoğul, iyelik ve durum ekleriyle cümleye uyarlanmış kullanımlardır; bağlama duyarlı çözümleme ses değişimini geri alarak hepsini aynı sözlükbirime bağlar.
Türkçede ünlüyle başlayan ek geldiğinde son sesteki k yumuşayarak ğ biçimine dönebilir; ayrıca çoğul, iyelik ve durum ekleri gövdeye art arda bağlanabilir. “Çocuğun” bir sahiplik veya tamlama ilişkisi, “çocukları” ise bağlama göre çoğul, iyelik ya da belirtme işlevi taşır. Bunlar yeni kavramlar oluşturmaz, aynı adın cümlede üstlendiği görevleri gösterir. Lematizasyon yüzeyi körlemesine kesmek yerine ek dizisini ve cümle çevresini değerlendirerek sözlükteki temel biçime ulaşır.
Bağlam
Ayrıca anneler etkileşimli okuma sayesinde çocuklarının sosyal alanda aktifleştiklerini, girişimciliklerinin arttığını ifade etmişlerdir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama ünsüz yumuşaması, çoğul, iyelik ve durum eklerinin lemma birliğini nasıl koruduğunu kapsar.
Sınırlılık: Eş yazımlı ek dizileri bağlama göre farklı çözümlenebilir; yüzey listesi tek başına kesin dil bilgisel çözümleme değildir.
Maddebaşı
Derlem yaygınlığı
derlem
Derlem maddesinin canlı yaygınlık değeri, yeni metinler sisteme girdikçe neden sabit kalmaz?
Çünkü hem aynı lemaya bağlanan yeni kullanımların sayısı hem de milyon başına oranı hesaplamakta kullanılan toplam derlem büyüklüğü veri akışıyla birlikte değişir.
Canlı yaygınlık yalnız çıplak maddebaşını saymaz; çekimli yüzey biçimlerinden güvenle aynı lemaya indirgenen geçişleri de bir araya getirir. Crawler, makale, tez veya kitap akışından yeni cümleler eklendiğinde paydaki geçiş sayısı artabilir. Aynı anda paydadaki toplam sözcük sayısı da büyüdüğü için milyon başına oran ham sayı ile aynı yönde hareket etmek zorunda değildir. Bu nedenle kart, değişmez bir sözlük özelliği değil, sorgu anındaki T-BDLD kesitinin yeniden hesaplanan kullanım ölçüsüdür.
Bağlam
Bununla birlikte, derlem verisinde pozitif kullanımlar sosyal medya verisindeki pozitif kullanımlardan daha çok iken, negatif kullanımlar bunun tam tersidir.
Bu nedenle derlem verisiyle sosyal medya verisi karşılaştırıldı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama canlı lemma sıklığını, çekimli biçimlerin toplanmasını ve milyon başına normalleştirmeyi kapsar.
Sınırlılık: Ölçüm derlem kapsamına bağlıdır; tek başına sözcüğün tarihsel yaygınlığını veya belirli bir anlamın sıklığını göstermez.
Maddebaşı
Derlem yaygınlığı
kitap
Kitap maddesindeki canlı geçiş sayısı neden yalnızca metinlerde aynen yazılmış “kitap” biçiminin sayısı değildir?
Çünkü madde yaygınlığı, bağlama duyarlı olarak aynı lemaya bağlanan kitap, kitabı, kitabın, kitaplar ve benzeri çekimli yüzey biçimlerinin toplamıyla hesaplanır.
Türkçe, adları çoğul, iyelik ve durum ekleriyle cümleye yerleştirir; bu nedenle yalnız çıplak yazımı saymak gerçek kullanımı büyük ölçüde eksik gösterir. T-BDLD önce yüzey biçimini cümle içindeki görevine göre çözümler, sonra güvenli biçimleri ortak lemada toplar. Karttaki milyon başına oran da bu toplamı o anda erişilebilen derlem büyüklüğüne göre ölçekler. Böylece farklı tarihlerdeki derlem kesitleri karşılaştırılabilir; yine de eş yazımlı veya çözümlemesi belirsiz biçimler bulunduğunda sayı dil bilgisel kesinlik değil, denetlenen derlem ölçümü olarak okunur.
Bağlam
Müelliflerin matbaaya olan ilgisi ve kitap basma talepleri her geçen gün artarak devam etmiştir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama maddebaşı sıklığı, yüzey biçimlerin lemada toplanması ve milyon başına normalleştirme işlemlerini kapsar.
Sınırlılık: Canlı toplam derlem büyüdükçe değişir; sayı tek başına bir anlamın, türün veya kullanım alanının ne kadar yaygın olduğunu göstermez.
Anlam / Tanım
Tanım
GTS'ye yeni eklenen
nem tutucu
Nem tutucu” tanımı neden hem maddeyi hem bileşeni hem de niteliği kapsar?
Çünkü derlemde ifade yalnız bağımsız bir kimyasalı değil, ürün içindeki işlevsel bileşeni ve su kaybını azaltan özelliği de adlandırır.
İncelenen GTS tanımı
Bulunduğu ürün veya ortamda suyu yüzeyine bağlayan, bünyesine alan ya da buharlaşmasını yavaşlatan; böylece kuruma, sertleşme veya su kaybını sınırlayan madde, bileşen veya nitelik.
Tek bir üst kavram seçip öteki kullanımları dışlamak, gerçek kullanım alanını gereksiz biçimde daraltırdı. Ortak anlam çekirdeği suyu yüzeye bağlama, bünyeye alma veya buharlaşmayı yavaşlatma yoluyla kuruma ve sertleşmeyi sınırlamaktır. Bu işlev kimi cümlede bir maddeye, kiminde karışım içindeki bileşene, kiminde de malzeme niteliğine yüklenir. Ad ve sıfat etiketlerinin birlikte verilmesi, bu sözdizimsel çeşitliliği tanım içinde denetimli biçimde karşılar.
Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme
Bağlam
Hazır bez, idrarı ve dışkı suyunu dışarı sızdırmaması için kuvvetli nem tutucu kimyasal maddeler içerir.
Uzmanlar, hiyalüronik asit, seramid ve gliserin gibi nem tutucu içeriklere sahip hafif nemlendiricilerin kullanılmasını öneriyor.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama yeni maddenin üst kavram seçimini, ortak işlevini ve ad-sıfat kullanımlarını birlikte kapsar.
Sınırlılık: Belirli endüstrilerdeki teknik sınıflandırmalar farklılaşabilir; tanım bütün kimyasal mekanizmaları tek tek sıralamaz.
Normal kuvvet” ile “normal gerilme” tanımlarında “dik yön” ortak olduğu hâlde kavramlar neden ayrıdır?
Normal kuvvet temas yüzeyinin uyguladığı toplam tepkiyi, normal gerilme ise dik kuvvetin birim alana düşen yük yoğunluğunu anlatır.
İncelenen GTS tanımı
Temas eden iki katı yüzeyin birbirinin içine geçmesini engelleyen ve temas düzlemine dik yönde ortaya çıkan; sürtünme hesabında büyüklüğü belirleyici olan tepki kuvveti.
İki terimde “normal” sözü geometrik olarak yüzeye veya kesite dik doğrultuyu belirtir. Kuvvet, temas eden yüzeylerin birbirine geçmesini engelleyen ve büyüklüğü kuvvet birimiyle ölçülen toplam etkidir. Gerilme ise bu dik etkinin kesit alanına bölünmesiyle elde edilir ve malzemenin çekme ya da basma altında taşıdığı yoğunluğu gösterir. Ortak yön bilgisi terimleri ilişkilendirir; ölçülen fiziksel nicelik ve hesaplama biçimi onları ayrı maddeler yapar.
Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme
Bağlam
Normal kuvvet, birbirine değen iki katı cismin atomlarına ait elektronların birbirlerini itmelerinden kaynaklanır, o sayede dünya bizi aşağıya doğru çektiği halde yerin içine batmıyoruz.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt iki fizik teriminin yön, birim, hesaplama ve kullanım bağlamı bakımından tanımsal ayrımını kapsar.
Sınırlılık: Karmaşık temas ve malzeme modellerindeki yerel dağılımlar sözlük tanımının kapsamı dışındadır; temel kavram karşıtlığı açıklanır.
Anlam / Tanım
Gönderme
sabah
Sabah” maddesinde zaman dilimi tanımı varken “→ sabah ezanı” biçiminde ikinci bir gönderme neden bulunur?
Çünkü bazı bağlamlarda yalın biçim, zaman dilimini değil eksiltilmiş bir dinî adlandırmayı karşılar ve kullanıcı tam öbeğe yönlendirilir.
İncelenen GTS tanımı
→ sabah ezanı
Aynı yüzey biçim farklı söz dizimsel yapılarda farklı kavramları çağırabilir. Günün bir bölümünü anlatan kullanım bağımsız ve doğrudan tanımlanır. Buna karşılık belirli bağlamlarda “sabah” sözü, “sabah ezanı” tamlamasının eksiltilmiş karşılığı olarak kullanılır. Sözlük bu kullanımın varlığını yok saymaz, ancak kavramın asıl adlandırması tam öbekte bulunduğu için yeni bir açıklamayı yinelemek yerine hedef maddeye gönderme yapar.
Bağlam
Örneğin; sabah ezanı, saba makamında okunurken, öğle ezanında hicaz, uşşak veya hüzzam makamlarından biri tercih edilir.
Sabah ezanı okunurken uyanıldığı söylenerek, güneş doğmadan kalkıldığı belirtilmiştir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama bağımsız zaman anlamı ile eksiltilmiş tamlama kullanımının aynı madde içindeki ayrımını kapsar.
Sınırlılık: Göndermenin seçilmesi cümledeki bağlama bağlıdır; yalın biçimin her geçişi dinî adlandırma olarak yorumlanamaz.
Güvenmek” maddesinin çekimli biçim listesi neyi kanıtlar, neyi kanıtlamaz?
Liste, farklı zaman, kişi ve fiilimsi biçimlerinin aynı lemaya bağlandığını gösterir; her yüzey biçiminin ayrı sözlükbirim olduğunu göstermez.
Bağlama duyarlı lematizasyon, cümledeki “güvenen”, “güvendiği”, “güvenerek” veya kişi eki almış biçimleri sözlükteki mastar lemaya bağlar. Böylece yaygınlık hesabı yalnız çıplak “güvenmek” yazımına sıkışmaz ve fiilin gerçek kullanım çeşitliliği görünür. Yüzey biçimlerin sayısı üretken çekim sisteminin sonucudur; bunların her birini yeni madde saymak sözlükte gereksiz çoğalma yaratır. Ayrı anlam veya kalıplaşma kanıtı varsa değerlendirme ayrıca yapılır.
Bağlam
Uzmanlar, sesin veya görüntünün kendisine güvenmek yerine gelen talebin niteliğine odaklanılması gerektiğini vurguluyor.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama canlı lemma-yüzey eşlemesini, fiil çekimini ve maddebaşı sıklığının nasıl toplandığını kapsar.
Sınırlılık: Bağlamı belirsiz eş yazımlı yüzeyler otomatik çözümlemede hata payı taşıyabilir; yönetim düzeltmeleri sonraki işlemlere öğrenme olarak aktarılır.